Media: Stop de vrijbrief om te liegen !

In België kan een burger die de reputatie van iemand publiekelijk besmeurt, ter verantwoording worden geroepen voor zijn daden. Wanneer een valse beschuldiging, ernstig verdraaide informatie of een lastercampagne daarentegen de vorm aanneemt van een drukpersmisdrijf, vereist de Belgische Grondwet in principe dat de zaak voor het hof van assisen wordt gebracht en dat een volksjury wordt samengesteld. In de praktijk is de procedure zo omslachtig, duur en uitzonderlijk dat strafrechtelijke vervolging vrijwel onbestaande is geworden. 

Het resultaat heeft een naam: feitelijke strafrechtelijke immuniteit!

Journalisten zijn juridisch gezien weliswaar niet onaantastbaar. Een slachtoffer kan proberen een burgerlijke vordering in te stellen, een recht van antwoord eisen of zich tot een deontologische instantie wenden. Maar wie kan ernstig beweren dat deze mechanismen de schade herstellen die is veroorzaakt door een leugen die op de voorpagina van een grote krant werd gepubliceerd, op televisie werd herhaald, op het internet werd verspreid en vervolgens duizenden keren werd gedeeld? De ontkenning komt vaak te laat, als die er al komt... wat nooit gegarandeerd is. De reputatie is intussen al vernietigd, en dat is onherstelbaar!

Een fundamentele vrijheid die in een voorrecht is veranderd

Révolution verdedigt de persvrijheid. Wij verwerpen censuur, gedachtepolitie en elke tussenkomst van de politieke macht die erop gericht is redacties voor te schrijven wat zij moeten schrijven. Maar persvrijheid is geen vergunning om te liegen, te belasteren, te manipuleren of iemand in de publieke opinie te veroordelen nog voordat een rechtbank uitspraak heeft gedaan.

Een vrijheid zonder verantwoordelijkheid blijft niet lang een vrijheid: ze wordt een voorrecht. En wanneer een dergelijk voorrecht toebehoort aan degenen die over microfoons, camera's, studio's en voorpagina's beschikken, wordt het een geducht wapen tegen degenen die geen gelijkwaardige middelen hebben om zich te verdedigen.

Het probleem is niet een fout die te goeder trouw wordt gemaakt en vervolgens wordt erkend en naar behoren wordt rechtgezet. Elk mens kan zich vergissen. Het probleem begint wanneer een redactie publiceert zonder te controleren, de feiten selecteert die haar verhaal ondersteunen, informatie en activisme door elkaar haalt, een hypothese als een zekerheid voorstelt, ernstige tegenspraak weigert of een rechtzetting in een onzichtbaar hoekje begraaft nadat de beschuldiging op de voorpagina werd uitgestald.

Te vaak beperken sommige media zich niet langer tot het melden van de feiten: ze kiezen de goeden en de slechten, organiseren het publieke proces, creëren verdenking en leggen hun vonnis op. Ze proberen de burger niet langer te informeren, maar zijn denken te sturen. Ze zijn dan geen tegenmacht meer: ze worden propagandamiddelen.

Medialeugens zijn nooit onschuldig

De macht van een medium geeft elk van zijn beweringen een aanzienlijke draagwijdte. Veel burgers denken nog steeds dat wat in het televisienieuws wordt aangekondigd of in een nationale krant wordt afgedrukt, noodzakelijkerwijs is gecontroleerd. Dit vertrouwen geeft journalisten een immense macht: de macht om een reputatie te maken of te breken, een onderzoek te beïnvloeden, op een proces te wegen, iemand te isoleren en soms zijn gezins- of beroepsleven te ruïneren.

Tegenover die macht volstaat het recht van antwoord niet. Een laattijdig antwoord wist een virale beschuldiging niet uit. Een paar onopvallende regels compenseren geen verwoestende berichtgeving. Een deontologische beslissing, hoe gegrond ook, biedt niet altijd een herstel dat in verhouding staat tot de schade.

En terwijl het slachtoffer geld moet voorschieten, bewijzen moet verzamelen, jarenlange procedures moet doorstaan en zijn vernedering publiekelijk opnieuw moet beleven, zet het medium zijn activiteiten voort alsof er niets is gebeurd. Dit onevenwicht is niet langer aanvaardbaar.

Artikel 150 organiseert feitelijke strafrechtelijke straffeloosheid

Artikel 25 van de Grondwet bepaalt terecht dat de pers vrij is en verbiedt censuur. Artikel 150 bepaalt echter dat drukpersmisdrijven onder de bevoegdheid van de volksjury vallen, met uitzondering van die welke door racisme of xenofobie zijn ingegeven. Deze historische waarborg moest de pers beschermen tegen de willekeur van de macht. Vandaag leidt hij er, door de omslachtigheid van het hof van assisen, toe dat strafrechtelijke vervolging buitengewoon zeldzaam is.

Deze realiteit is geen uitvinding van Révolution. Belgische parlementaire documenten spreken zelf van een “feitelijke strafrechtelijke immuniteit” en een “feitelijke depenalisering”. Met andere woorden: ons systeem erkent het probleem, maar blijft het laten voortbestaan.

Dit stelsel is des te onsamenhangender omdat een publicatie die door racisme of xenofobie is ingegeven, reeds door de correctionele rechtbank kan worden berecht. Het beginsel van een uitzondering op de bevoegdheid van het hof van assisen bestaat dus al. Het gaat er niet om een ondenkbare breuk tot stand te brengen, maar om een einde te maken aan een anomalie die onverdedigbaar is geworden.

Wat Révolution voorstelt !

Révolution vraagt om een duidelijke grondwettelijke en wettelijke hervorming om:

• drukpersmisdrijven aan de correctionele rechtbank toe te vertrouwen, zodat zij daadwerkelijk kunnen worden vervolgd en berecht;
• feiten strikt van meningen te onderscheiden: kritiek, hoe hard ook, moet vrij blijven, maar een valse feitelijke bewering die een ander ernstige schade berokkent, moet kunnen worden bestraft;
• ernstige gedragingen aan te pakken, met name bewust verspreide leugens, doelbewuste manipulatie, laster en publicaties die door grove nalatigheid bij de verificatie zijn aangetast;
• een snel, zichtbaar en evenredig recht van antwoord op te leggen, dat met een vergelijkbare zichtbaarheid als de betwiste informatie wordt gepubliceerd wanneer een rechtzetting noodzakelijk is;
• evenredige sancties te voorzien en een daadwerkelijk herstel van de schade te verzekeren, zonder de politieke macht toe te staan de redactionele inhoud te controleren;
• journalistiek te goeder trouw te beschermen, evenals gedegen onderzoek, klokkenluiders en de openbaarmaking van informatie van algemeen belang.

Geen censuur en geen waarheidstribunaal

Onze tegenstanders zullen deze hervorming ongetwijfeld proberen voor te stellen als een aanval op de persvrijheid. Dat is onjuist. Révolution wil geen ministerie van Waarheid oprichten en de regering evenmin de macht geven om te bepalen welke informatie is toegestaan. Wij willen dat geschillen door onafhankelijke magistraten worden beslecht, met eerbiediging van de rechten van de verdediging, het vermoeden van onschuld en het Europese recht op vrijheid van meningsuiting.

Kritiek op machthebbers, instellingen, ondernemingen en publieke figuren moet ruim, krachtig en storend kunnen blijven. Maar geen enkele journalist zou de persvrijheid mogen inroepen om feiten te verzinnen of iemand bewust te besmeuren. De democratie heeft een vrije pers nodig; ze heeft evenzeer een verantwoordelijke pers nodig.

Journalisten eisen terecht transparantie van politieke verantwoordelijken. Ze vragen rekenschap van burgers, ondernemingen, politieagenten, magistraten en verkozenen. Ze moeten dezelfde eis voor zichzelf aanvaarden. Men kan geen aanspraak maken op de rol van vierde macht en tegelijk de verantwoordelijkheden weigeren die met elke macht gepaard gaan.

De pers het vertrouwen van het volk opnieuw waardig maken

Het wantrouwen tegenover de media komt niet uit het niets. Het groeit telkens wanneer een duidelijke fout niet wordt erkend, een recht van antwoord wordt geweigerd, een misleidende titel de feiten vervangt of een redactie haar verhaal beschermt in plaats van naar de waarheid te zoeken. Wie elke vorm van kritiek weigert, verdedigt de pers niet: hij versnelt haar verlies aan geloofwaardigheid.

Révolution wil een eenvoudig beginsel herstellen: hoe meer macht men over de publieke opinie heeft, hoe meer men verantwoording moet afleggen over het gebruik dat men ervan maakt. Persvrijheid is onmisbaar voor de democratie. Straffeloosheid is dat niet.

Wij zullen dus een einde maken aan dit gerechtelijke voorrecht uit een ander tijdperk. Wij zullen de correctionele rechtbank de nodige bevoegdheid geven om drukpersmisdrijven daadwerkelijk te berechten, met strikte waarborgen tegen misbruik van vervolging. Wij zullen het recht van antwoord en de zichtbaarheid van rechtzettingen versterken. Wij zullen eerlijke journalistiek beschermen, maar leugens niet langer beschermen onder het voorwendsel dat ze door een medium worden gedrukt, gefilmd of uitgezonden.

In een democratie die naam waardig staat niemand boven de wet. Zelfs niet degenen die beweren in naam van de waarheid te spreken!